पारंपारिक लोहारकाम : कष्ट, कौशल्य आणि संस्कारांचा जिवंत वारसा
वेगवान मराठी : मारुती जगधने
दि . 26 डिसेंबर 2025
भारताच्या निमशहरी, शहरी तसेच ग्रामीण भागात आजही काही व्यवसाय असे आहेत, जे आधुनिकतेच्या झगमगाटातही आपल्या परंपरेला घट्ट धरून उभे आहेत. अशाच एका पारंपारिक लोहारकामाच्या (Blacksmithing) दृश्यातून कष्ट, कारागिरी आणि माणुसकीचे सुंदर दर्शन घडते.
या चित्रात दोन कारागीर आपल्या नेहमीच्या कामात मग्न दिसतात. हे दृश्य केवळ लोखंड घडवण्याचे नाही, तर पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या मेहनतीच्या संस्कारांचे प्रतीक आहे.
कारागीर आणि त्यांचे काम
चित्राच्या उजव्या बाजूला उभे असलेले ज्येष्ठ कारागीर नाना नन्नावरे (वय ७४ वर्षे) दिसतात. त्यांनी निळा स्वेटर व टोपी घातली असून त्यांच्या हातात मोठा हातोडा आहे. भट्टीत तापवलेल्या लालबुंद लोखंडावर ते अचूक घाव घालताना दिसतात. वयाची सत्तर ओलांडली असतानाही त्यांच्या हातातील ताकद, अनुभव आणि आत्मविश्वास आजही तितकाच ठाम आहे.
डाव्या बाजूला खाली बसलेले कारागीर विलास नन्नावरे हे त्यांचे पुत्र आहेत. त्यांनी पांढरी टोपी व संरक्षणात्मक हातमोजे घातले आहेत. चिमट्याच्या सहाय्याने गरम लोखंड योग्य ठिकाणी धरून ठेवण्याचे महत्त्वाचे काम ते करतात. पिता-पुत्रातील समन्वयामुळे लोखंडाला योग्य आकार मिळतो.
साधने आणि कार्यस्थळ
या लोहारकामाच्या केंद्रस्थानी आहे कोळशाची भट्टी (Forge). त्यामधून उसळणाऱ्या ज्वाळांमध्ये लोखंड तापवले जाते. पुढे ते ऐरणीवर (Anvil) ठेवून हातोड्याने ठोकले जाते. लाकडी ठोकळ्यावर ठेवलेली ही लोखंडी ऐरण या व्यवसायाचे अत्यंत महत्त्वाचे साधन आहे.
बाजूला पाण्याचे भांडे ठेवले असून, तयार झालेल्या अवजारांना थंड करण्यासाठी त्याचा वापर केला जातो. आजूबाजूला कुऱ्हाडी, खुरपी, विळे तसेच शेतीसाठी लागणारी विविध लहान-मोठी अवजारे तयार अवस्थेत दिसतात.
पिढीजात व्यवसाय आणि अपार कष्ट
“सोनार की और एक, लोहार की दो” या म्हणीप्रमाणे नन्नावरे कुटुंबातील हे बाप-बेटे अत्यंत कष्टाने आणि प्रेमाने आपला व्यवसाय करत आहेत. हा त्यांचा पिढीजात व्यवसाय असून, ते दररोज सुमारे १२ ते १४ तास अखंडपणे काम करतात.
नांदगाव शहरातील भोंगळे रोड येथे त्यांचे लोहारकामाचे दुकान आहे. या ठिकाणी शेतकऱ्यांचा मोठ्या प्रमाणावर संपर्क असतो. शेतीसाठी लागणारी अवजारे तात्काळ तयार करून देणे, त्यांना धार काढून देणे, दुरुस्ती करणे अशी सर्व कामे कमी दरात आणि दर्जेदार पद्धतीने केली जातात.
समाजसेवा आणि माणुसकीचा वारसा
नाना आणि विलास नन्नावरे हे केवळ कुशल कारागीरच नाहीत, तर समाजभान जपणारे व्यक्तिमत्त्व आहेत. दररोज दुकानासमोर गाईसाठी चारा व पाणी ठेवले जाते. शहरातील जनावरे येथे येऊन आपली तहान-भूक भागवतात.
संत गाडगे महाराजांच्या विचारांप्रमाणे “गाईला चारा आणि कुत्र्याला भाकर” हे कार्यही त्यांच्या हातून नियमितपणे घडते. व्यवसायासोबत सामाजिक जबाबदारी जपण्याचा हा आदर्श त्यांच्या कामातून स्पष्टपणे दिसून येतो.
निष्कर्ष
हे दृश्य म्हणजे केवळ लोहारकाम नाही, तर श्रमाची प्रतिष्ठा, परंपरेचा अभिमान आणि माणुसकीचा जिवंत वारसा आहे. नाना आणि विलास नन्नावरे यांचे हे कार्य आजच्या पिढीसाठी प्रेरणादायी असून, पारंपारिक व्यवसायांचे महत्त्व अधोरेखित करणारे आहे.
