कांदा व शेती माल सडला, पण भाव नाही वाढला सोनं-चांदी गगनाला भिडले, पण शेतकरी मात्र कर्जात बुडाला

कांदा व शेती माल सडला, पण भाव नाही वाढला सोनं-चांदी गगनाला भिडले, पण शेतकरी मात्र कर्जात बुडाला

आज ग्रामीण भारतातील शेतकऱ्यांची स्थिती अतिशय दु:खद आहे. एकीकडे शेतकऱ्यांची शेती पिकांची दुर्दशा होतेय, तर दुसरीकडे, त्यांना त्यांचे उत्पादन योग्य किमतीला विकता येत नाही. विशेषत: कांद्याचे आणि इतर शेती मालाचे भाव गडगडले आहेत. कांद्याची आवक बाजारात खूप मोठ्या प्रमाणात आहे, पण त्याला मिळणारा दर तोटा आणि अस्वस्थतेचा आहे. हा फाटलेला बाजार, आणि त्यामागे शेतकऱ्यांचा गोंधळ, असं एक दृश्य दिसतं.

कांदा उत्पादनाचा ढासळलेला बाजार

कांद्याचे उत्पादन सुरुवातीला जास्त मिळत असताना, त्याच्या दरात घट होण्याने शेतकऱ्यांची काळजी वाढली आहे. शेतकरी असं काय करणार, जेव्हा त्यांना कमी दराला उत्पादन विकावं लागतं? त्यांचे हक्काचे कांदे सडतात. जे कांदाचे पिक, कष्ट आणि पाण्याच्या धारेसारख्या परिश्रमांनी उभं केले होते, ते उधळून गेले आणि नफ्यापेक्षा तोटा अधिक झाला.

आश्वासन देणारे सरकार त्याच्याशी अडचणींना तोंड देणारे शेतकरी अजूनही केवळ पिळले जात आहेत. काही शेतकऱ्यांना त्यांच्या कांद्यांचे उत्पादन किमान खर्चापेक्षा जास्त दर मिळावा अशी आशा होती, पण ते फोल ठरले.

शेतकऱ्याची कोंडी

शेती उत्पादनाच्या बाबतीत सर्वच शेती मालावर भाव घटले आहेत. कांद्यासारख्या महत्त्वपूर्ण पिकांवर ही मंदी असल्याने शेतकऱ्यांचे हातच तुटले आहेत. केवळ कांद्याचा विषय नाही; शेतकऱ्यांचे इतर उत्पादन देखील बाजारात विक्रीसाठी आले तरी त्यांना योग्य दर मिळत नाही. असले तरी सरकारच्या वतीने अनेक योजना जाहीर करण्यात आल्या आहेत, परंतु त्या योजनांचा प्रत्यक्ष उपयोग शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचत नाही.

अर्थव्यवस्था, उद्योग, आणि बाजार यामध्ये असलेली अस्थिरता शेतकऱ्यांसाठी गळा चोखणारी ठरली आहे. शेतकऱ्यांची जेवणाची ताटं देखील अबाधित राहात नाहीत, कारण त्यांना त्यांच्या परिश्रमाचे योग्य मूल्य मिळत नाही. यामुळे शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांचा आकडा वाढत आहे.

महापुराची भूमिका

कृतीतील संकटातून, पुर, पाऊस, आणि हवामानातील असमानता शेतकऱ्यांसाठी तडजोडीसारखी ठरली आहे. महापुरामुळे शेतकऱ्यांची शेती मोठ्या प्रमाणावर नष्ट झाली आहे. पिकांचा संपूर्ण नाश, शेतकऱ्यांच्या तळाशी असलेल्या कर्जाची वाढ, या सर्वामुळे शेतकऱ्यांचे जीवन निसटून गेले आहे.

कांद्यासारखा एक महत्त्वाचा उत्पादन घटक, जे ग्रामीण भागात आर्थिक महत्त्व असतो, त्याच्या वाढत्या किमतीच्या मागे अनेक कारणे आहेत. मात्र, त्याचे उत्पादन लागतप्रमाणे नाही मिळत, हे शेतकऱ्यांच्या पर्यायांना तोड देणारं ठरतं. म्हणूनच शेतकऱ्यांच्या समस्या केवळ शेतीच्या तांत्रिक बाबींवर आधारित नाही, तर त्या व्यवस्थेच्या आणि बाजाराच्या असंतुलनावर आधारित आहेत.

शेती बाजाराचे कार्यक्षेत्र सुधारणारं असायला हवं, परंतु शेतकऱ्यांच्या भल्यासाठी फार काही प्रभावी उपाय योजलेले नाहीत. शेतकऱ्यांना सन्मानाचे जीवन मिळवून देण्यासाठी व त्यांचे पिकाचे दर योग्य करणं, हे केवळ सरकार आणि वर्तमनातील धोरणांवर अवलंबून नाही. ते समाजाच्या सर्व अंगांद्वारे एकत्रित प्रयत्नांची मागणी करतं.

---

निष्कर्ष:
कांद्याचा आणि इतर शेती माफियांच्या गडगडलेल्या बाजाराने एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे — शेतकऱ्यांचा त्याच्या परिश्रमाचा मोल मिळवायला तो पर्यावरण, शासन आणि बाजार व्यवस्था यांच्याशी जुळवून चालता येत नाही. शेतकऱ्यांना फक्त आश्वासने देणारे शासन आज साक्षात्कार करत नाही की शेतकऱ्यांचा आर्थिक आत्मविश्वास कसा निर्माण करावा. शेतकऱ्यांचे अशा परिस्थितीत जगणे आवश्यक असलेले एक सुसंस्कृत आर्थिक समर्थन देणारे धोरण असायला हवे, अन्यथा ती खरी प्रगती नाही.

सोनं-चांदी गगनाला भिडले, पण शेतकरी मात्र कर्जात बुडाला

गेल्या काही महिन्यांत सोन्याचे आणि चांदीचे भाव आकाशाला भिडले आहेत. शहरातील बाजारपेठा, दागिने विक्रेते आणि गुंतवणूकदार या वाढीमुळे आनंदित आहेत, पण ग्रामीण भागात मात्र परिस्थिती याउलट आहे. अवकाळी पावसाने आणि महापुराने शेतकऱ्यांचे जगणेच उध्वस्त केले आहे.

महापुराने घेतली पिकांची वाट

सप्टेंबर महिन्यात झालेल्या मुसळधार पावसामुळे महाराष्ट्रातील कोकण, मराठवाडा आणि विदर्भातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये शेकडो हेक्टरवरील पिके पाण्याखाली गेली. सोयाबीन, कापूस, तूर, भात आणि भाजीपाला यांचे प्रचंड नुकसान झाले. अनेक शेतकऱ्यांची जनावरे वाहून गेली, साठवलेले धान्य नष्ट झाले, तर काही ठिकाणी शेतीच वाहून गेली.

“महिनाभरापूर्वी शेतीत उभे पीक पाहून दिलासा वाटला होता, पण पुराच्या पाण्याने सर्व काही संपवलं,” असं सांगताना उस्मानाबाद येथील शेतकरी दत्तात्रय पाटील यांचे डोळे पाणावले.

कांद्याला भाव नाही, धान्याला बाजार नाही

या दरम्यान, देशातील काही ठिकाणी कांद्याचे भाव कोसळले. लासलगाव आणि नाशिक बाजार समित्यांमध्ये कांद्याला मिळणारा भाव उत्पादन खर्चापेक्षाही कमी राहिला. मक्याला, ज्वारीला, तांदुळाला आणि इतर धान्यांना देखील बाजारात योग्य दर नाही. त्यामुळे शेतकरी मोठ्या आर्थिक संकटात सापडले आहेत.

“खतं, बियाणं, औषधं सगळं महाग झालंय, पण उत्पादनाला दर नाही. अशा परिस्थितीत शेतकरी जगणार कसा?” — असा सवाल बुलढाणा जिल्ह्यातील शेतकरी संघटनेचे कार्यकर्ते विचारतात.

शहरात सोनं-चांदी तेजीत, गावात दारिद्र्य

शहरांमध्ये सोनं आणि चांदीच्या भावात झपाट्याने वाढ झाल्यामुळे गुंतवणूकदार समाधानी आहेत. परंतु ग्रामीण भागात, शेतकऱ्यांकडे ते दागिने विकण्याशिवाय पर्याय उरलेला नाही. अनेक शेतकरी कर्ज फेडण्यासाठी घरातील सोनं गहाण ठेवत आहेत.

शासनाच्या मदतीचा अभाव

सरकारकडून नुकसान भरपाई जाहीर झाली असली तरी ती प्रत्यक्षात शेतकऱ्यांच्या हातात पोहोचण्यास विलंब होत आहे. काही ठिकाणी पंचनामे अद्याप पूर्ण झालेले नाहीत. पीकविमा योजनेचा लाभ मिळवणेही कठीण ठरत आहे.

शेतकऱ्यांचे प्रश्न कायम 

महागाई, नैसर्गिक आपत्ती, बाजारातील अस्थिरता आणि सरकारी धोरणातील विलंब — या चौकटीत अडकलेला शेतकरी आज हतबल झाला आहे. “सोनं-चांदी महाग होण्याने देशाची समृद्धी मोजली जाते, पण शेतकरी रडत असेल, तर ही समृद्धी कशाची?” — हा प्रश्न आज ग्रामीण भारतातून पुन्हा उभा राहतो आहे.